इराण आणि अमेरिका यांच्यातील तणाव पुन्हा एकदा चिघळला आहे. अमेरिकेने इराणवर नौदल नाकेबंदी लादल्यानंतर इराणने प्रतिकार म्हणून हॉर्मुझची सामुद्रधुनी (स्ट्रेट ऑफ होर्मुझ) बंद केली आहे. ही सामुद्रधुनी जगातील सुमारे पंचवीस टक्के तेलपुरवठ्यासाठी महत्त्वाची मानली जाते. या निर्णयामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. या पार्श्वभूमीवर, अमेरिका आणि इराण यांच्यात शांतता वाटाघाटीचा दुसरा टप्पा पाकिस्तानच्या राजधानी इस्लामाबाद येथे पार पडणार होता. मात्र, या चर्चेचे भवितव्य अधांतरीत झाले आहे. अमेरिकेने आपल्या नौदल नाकेबंदीतून माघार न घेतल्याने, इराणने या वाटाघाटींपासून अलिप्त राहण्याचा निर्णय घेतला आहे.
या सगळ्या पार्श्वभूमीवर, इराणच्या राजकीय सत्तेत मोठा बदल झाल्याचे संकेत मिळत आहेत. ‘द न्यूयॉर्क पोस्ट’च्या वृत्तानुसार, इराणमध्ये आता ‘कट्टरपंथी इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स’ (IRGC) ने सत्ता हस्तगत केली आहे. या अहवालामुळे संपूर्ण जगाचे लक्ष इराणकडे वेधले गेले आहे.
इराणमध्ये सत्तांतराचे संकेत
वृत्तानुसार, इराणमध्ये आता सर्व महत्त्वाचे निर्णय IRGC कडून घेतले जात आहेत. हा बदल गेल्या आठवड्यात झाल्याचे सांगितले जात आहे. IRGC चे कमांडर मेजर जनरल अहमद वाहिदी आणि त्यांचे निकटवर्तीय सहकारी आता देशाचे प्रमुख नेतृत्व म्हणून जबाबदारी पार पाडत आहेत.
या सत्तांतराचे वैशिष्ट्य म्हणजे, इराणचे परराष्ट्रमंत्री अब्बास अराघची यांना या निर्णयप्रक्रियेतून बाजूला केले गेले आहे. वॉशिंग्टन येथील ‘इन्स्टिट्यूट फॉर द स्टडी ऑफ वॉर’ (ISW) ने या बदलाचे विश्लेषण करताना म्हटले आहे की, हे सत्तांतर मवाळ विचारसरणीच्या नेत्यांची बाजू झुकवते. अराघची यांनी अमेरिकेशी चर्चा करून हॉर्मुझची सामुद्रधुनी पुन्हा सुरू करण्याचा मानस दर्शवला होता. मात्र, IRGC ने त्यांचा हा निर्णय रद्द करून सामुद्रधुनी बंद ठेवण्याचा आग्रह धरला आहे.
हे पण वाचा
गर्भपाताच्या गोळ्याच्या अति सेवनाने तरुणीचा मृत्यू… वाचा सविस्तर
mumbai news : भोंदू फकीरबाबाचा कांदिवलीत धक्कादायक प्रकार: तरुणीचा विनयभंग, अटक
IRGC चा वाढता दबदबा
IRGC ने आपला प्रभाव थेट मुत्सद्देगिरीपर्यंत वाढवला आहे. याचाच परिणाम म्हणून, अहमद वाहिदी यांनी मोहम्मद बाघेर झोलघद्र यांची साथ मिळवली आहे. झोलघद्र हे सध्या राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेचे सचिव आहेत. त्यांच्या या युतीमुळे सामुद्रधुनीवरील नियंत्रण आणखी मजबूत झाले आहे. अलीकडील संघर्षात इराणच्या पारंपारिक नौदलाचे मोठे नुकसान झाल्याने, आता जलदगतीने हल्ला करणाऱ्या छोट्या बोटींवर IRGC ने आपला भर दिला आहे.
या आठवड्याच्या शेवटी तणाव वाढवताना, इराणने हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून जाणाऱ्या किमान तीन जहाजांवर हल्ला केला. यामुळे पर्शियनच्या आखातात शेकडो जहाजे अडकून पडली आहेत. या घटनेने IRGC चा संदेश स्पष्ट झाला आहे की, ही तेल वाहतूक मार्गिका त्यांच्या कडक नियंत्रणाखाली आहे.
मुत्सद्देगिरीवरही पक्की पकड
IRGC चा प्रभाव आता मुत्सद्देगिरीच्या पातळीवरही दिसून येत आहे. या महिन्याच्या सुरुवातीला, झोलघद्र यांना इराणच्या वाटाघाटी पथकात समाविष्ट करण्यात आले होते. यामागचा उद्देश होता की, IRGC आणि सर्वोच्च नेता मोजतबा खामेनेई यांच्या सूचनांचे पालन वाटाघाटीत व्हावे. ISW च्या मते, यामुळे पथकात अंतर्गत मतभेद निर्माण झाले. झोलघद्र यांनी वरिष्ठ IRGC नेत्यांकडे अराघची यांच्या विरोधात तक्रार दाखल केली, कारण त्यांनी ‘प्रतिकाराची धुरी’ (Axis of Resistance) याबाबत लवचिकता दर्शविली होती. यामुळे तेहरानमधील वरिष्ठ नेत्यांनी संपूर्ण वाटाघाटी पथकाला परत बोलावून घेतले.
इराणमध्ये IRGC चे वर्चस्व प्रस्थापित होत असतानाच, अमेरिकेबरोबरच्या चर्चेच्या दुसऱ्या फेरीत नेमके काय होणार, याकडे संपूर्ण जगाचे लागलेले आहे. मात्र, सध्या परिस्थिती चिंताजनक असून, हा संघर्ष आणखी किती ताणला जातो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. अमेरिकेने आपली नौदल नाकेबंदी कायम ठेवल्यास, इराणही आपल्या निर्णयावर ठाम राहील, असे दिसते आहे.
