सुमारे ३७० वर्षांपासून चालत आलेली बुलढाणा जिल्ह्यातील भेंडवळ येथील घटमांडणीची परंपरा (Bhendwal Ghatmandni Tradition) यंदाही अक्षय तृतीयेच्या मुहूर्तावर पार पडली. सूर्यास्ताच्या वेळी घट मांडण्यात आला, तर सूर्योदयाच्या वेळी त्याचे निरीक्षण करून वर्षभरासाठीचे महत्त्वाचे अंदाज व्यक्त करण्यात आले. या भविष्यवाणीमध्ये पावसाचे प्रमाण, पिकांची स्थिती, देशाची आर्थिक-राजकीय परिस्थिती आणि संरक्षण व्यवस्थेबाबतचे संकेत देण्यात आले आहेत. यावेळी मराठवाडा, खानदेश, विदर्भ तसेच मध्य प्रदेशातील हजारो शेतकरी उपस्थित होते.
टीप: ही परंपरा स्थानिक विश्वासावर आधारित असून, ‘जनता आवाज न्यूज ’ या भविष्यवाणीची पुष्टी करत नाही. मात्र शेतकऱ्यांसाठी ही परंपरा आजही महत्त्वाची ठरते.
३७० वर्षांची परंपरा: भेंडवळची घटमांडणी म्हणजे काय?
बुलढाणा जिल्ह्यातील भेंडवळ गावात गेली साडेतीनशे वर्षे एक अनोखी परंपरा जोपासली जात आहे. चंद्रभान महाराज वाघ या महान तपस्व्याने ही प्रथा सुरू केली होती, आणि आज त्यांचे वंशज ही परंपरा अबाधित ठेवून आहेत. गुढीपाडव्यापासून अक्षय तृतीयेपर्यंत निसर्गाचा सूक्ष्म अभ्यास करून या दिवशी घटमांडणीद्वारे वर्षभराची भाकिते वर्तवली जातात.
यंदाच्या अक्षय तृतीयेला (२०२६) सूर्यास्तानंतर ही क्रिया पार पडली, तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी सूर्योदयाच्या वेळी उपस्थित शेतकऱ्यांसमोर अंदाज जाहीर करण्यात आले.
यंदाच्या भविष्यवाणीतील प्रमुख अंदाज
घटमांडणीच्या निरीक्षणातून पुढील महत्त्वाचे अंदाज व्यक्त करण्यात आले:
-
पिकांवर रोगराई – यंदा पिकांना रोगांचा प्रादुर्भाव जास्त राहण्याची शक्यता.
-
भरपूर उत्पादन – कापूस, तांदूळ, तीळ आणि बाजरी या पिकांचे उत्पादन समाधानकारक राहील.
-
सर्वसाधारण पिके – ज्वारी, तूर, मूग, उडीद, मटकी, जवस, वाटाणा यांची अवस्था मध्यम राहील.
-
संरक्षण स्थिती – देशाची संरक्षण व्यवस्था तणावपूर्ण राहण्याचा इशारा.
-
आर्थिक स्थिती – देशाची अर्थव्यवस्था मजबूत राहणार नाही, काळजी घेण्याची गरज.
-
पावसाचा अंदाज
-
जून महिना – मुसळधार पाऊस
-
जुलै – सर्वसाधारण
-
ऑगस्ट व सप्टेंबर – कमी पाऊस
-
अनेक भागात पुराचा धोका.
-
-
राजकीय स्थिती – “राजा कायम राहील” असे संकेत देण्यात आले आहेत.
हे पण वाचा
शिवनिका ट्रस्टचे संचालक जितेंद्र शेळके यांचा अपघाती मृत्यू….पत्नीही ठार.. वाचा सविस्तर…
घटमांडणीची पद्धत: कशी केली जाते भविष्यवाणी?
भेंडवळच्या या अनोख्या परंपरेची एक ठराविक प्रक्रिया आहे:
-
शेताच्या मध्यभागी खोल खड्डा खणून त्यात मातीचा घट मांडला जातो.
-
घटात चार मातीच्या ढेकळा ठेवल्या जातात, त्यावर पाण्याने भरलेली घागर ठेवतात.
-
घागरीवर पापड, भजी, वडा, सांडोई, कुरडई असे पदार्थ ठेवले जातात.
-
घटाच्या भोवती वर्तुळाकारात १८ प्रकारची धान्ये मांडली जातात – गहू, ज्वारी, तूर, उडीद, मूग, हरभरा, जवस, तीळ, भादली, करडी, मसूर, बाजरी, तांदूळ, अंबाडी, सरकी, वाटाणा इत्यादी.
रात्रभर या घटात होणारे नैसर्गिक बदल पहाटे सूक्ष्मपणे निरीक्षण केले जातात. ढेकळ्यांच्या अवस्थेवरून चार महिन्यांचा पाऊस, धान्यांच्या स्थितीवरून पिकांची येणारी परिस्थिती, तर करंजीवरून देशाची आर्थिक स्थिती याबाबत अंदाज व्यक्त केला जातो.
प्रतीके आणि त्यांचे अर्थ
-
भादली – रोगराईचे प्रतीक
-
पान-विडा – राजा (पंतप्रधान) व राजकीय गादीचे द्योतक
-
मसूर – परकीय घुसखोरीचे संकेत
-
सांडोई-कुरडई – चारा व पाण्याची स्थिती
-
करंजी – देशाची आर्थिक परिस्थिती
या प्रतीकांमध्ये रात्रभर होणाऱ्या बदलांचा अभ्यास करून भविष्यकाळाबाबत भाकिते केली जातात.
शेतकरी या भविष्यवाणीवर का ठेवतात विश्वास?
विदर्भ, खानदेश, मराठवाड्यासह मध्य प्रदेशातूनही हजारो शेतकरी भेंडवळ गाठतात. केवळ शेतकरीच नव्हे, तर बियाणे कंपन्यांचे प्रतिनिधी देखील येथे येऊन पेरणीचा कल समजून घेतात.
या भविष्यवाणीच्या आधारे शेतकरी पुढील हंगामात कोणते पीक घ्यायचे, केव्हा पेरणी करायची, याचे नियोजन करतात. पावसाचा महिनावार अंदाज मिळाल्याने त्यांना शेतीचे वेळापत्रक ठरवणे सोपे जाते. निसर्गाच्या लहरीपणामुळे शेतकऱ्यांसाठी ही परंपरा ‘आशेचा किरण’ बनली आहे.
शास्त्रीय आधार आहे का?
घटमांडणीला कोणताही शास्त्रीय आधार नसला, तरी ही परंपरा अनेक दशके टिकून आहे. अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती याला निव्वळ ठोकताळा मानते, मात्र भूतकाळात अनेकदा ही भाकिते खरी ठरल्याचे दावे केले जातात.
विज्ञानाच्या युगातही बुलढाण्यातील ही प्राचीन परंपरा जपली जात आहे. शेतकऱ्यांचा भेंडवळ घटमांडणीवरचा विश्वास कायम असून, दरवर्षी या कार्यक्रमाकडे उत्सुकतेने पाहिले जाते.
भेंडवळची घटमांडणी ही केवळ एक धार्मिक किंवा सांस्कृतिक क्रिया नसून, शेतकऱ्यांच्या जीवनाशी निगडित एक महत्त्वाची परंपरा आहे. पावसाचे अंदाज, पिकांची स्थिती, राजकीय-आर्थिक संकेत – हे सर्व घटक शेतकऱ्यांसाठी नियोजनाचा आधार बनतात. भविष्यवाणीची पुष्टी विज्ञानाने होत नसली, तरी तिचे सामाजिक आणि भावनिक महत्त्व नाकारता येणार नाही.
Comments 1